Bedankt voor dit bezoek. Viruswaarheid gaat door als Voorwaarheid!

WRR jut op tot extremisme in onwetenschappelijk, gekleurd rapport

Door mr. Hanno Wisse

1.       Inleiding

Op zondag 4 september jl. bracht o.a. de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR), tezamen met tal van toonaangevende organisaties, een belangrijk rapport uit, namelijk Coronascenario’s doordacht. Handreiking voor belangrijke keuzes.1 Daarin worden vijf scenario’s uitgewerkt, in ernst oplopend van verkoudheid, griep+, externe dreiging, continue strijd tot worst case.

In dit rapport wordt zonder enige vorm van evaluatie klakkeloos uitgegaan van de maatregelen die eerder tijdens de vermeende coronacrisis zijn getroffen.2 Precies zoals in de donkere middeleeuwen gangbare ‘behandelmethoden’ vanzelfsprekend op de grootst mogelijke eerbied konden rekenen. Te denken valt daarbij bijvoorbeeld aan aderlating, medicijnen vervaardigd uit fijngemalen resten van menselijke mummies, tabaksrookklysma’s, waarbij met een pijpje geduldig rook het rectum van stervenden in werd geblazen in een goedbedoelde poging om ze terug tot leven te wekken, en tot slot, niet te vergeten, schedeltrepanatie [schedelboring, red.] om kwade geesten te helpen ontsnappen.

Dat is, zacht gezegd, nogal opmerkelijk voor een raad die pretendeert wetenschappelijk te zijn. Verder is een grondige evaluatie van de positieve en de negatieve werkzaamheid van de maatregelen ook vanuit oogpunt van de rechtsstaat belangrijk. Het gaat immers om maatregelen die diepgaand inbreuk maken op grondrechten.

In dit artikel wil ik echter ingaan op een ander aspect van het rapport. Opmerkelijk is dat de WRR voor de omgang met de genoemde scenario’s in zijn rapport slechts normalcy bias bespreekt, namelijk het gevaar dat mensen vanuit gewoonte weerstand voelen tegen verandering en zich daardoor laten leiden. De WRR benadrukt dat we ons vooral maar over deze weerstand heen moeten zetten. Andere mogelijke biases komen in het rapport echter niet aan bod.

Dit laat zien dat het om een onwetenschappelijk, bevooroordeeld geloofsdocument gaat waarin even onbeschaamd als onbeschoft wordt opgejut tot het nemen van radicale maatregelen. Bovendien wordt in dit rapport ook nog eens het vloerkleed onder nuchtere beleidsmakers vandaan getrokken.

2.       Normalcy bias

Op pagina 8 van het rapport staat namelijk het volgende te lezen: 

“In de psychologische literatuur is de menselijke neiging om de ernst van een (potentiële) dreiging te bagatelliseren een bekend fenomeen. In de literatuur wordt wel gesproken over de normalcy bias. Dit houdt in dat mensen geneigd zijn ervan uit te gaan dat alles bij het oude zal blijven, ook wanneer er duidelijke signalen zijn dat dit naar alle waarschijnlijkheid niet het geval gaat zijn. De inwoners van Pompeï keken urenlang naar de eruptie van de Vesuvius zonder op het idee te komen om op de vlucht te slaan. Ook zijn er voorbeelden van zeebevingen en tsunami’s met onnodig veel slachtoffers omdat mensen te lang het naderend onheil bleven relativeren. Dit is een psychologische afweerreactie op een externe dreiging waarvoor geldt dat deze te groot is om te bevatten, waardoor men teruggrijpt op de status quo. Zeker wanneer een dreiging niet meteen zichtbaar is, kost het ons grote moeite om een reële inschatting te maken van hetgeen er op ons afkomt.“ 

“Ook al is ervan uitgaan dat alles bij het oude blijft een begrijpelijke en menselijke reactie, als uitgangspunt voor beleid en collectief handelen is deze neiging ongeschikt. Sterker nog, die kan ertoe leiden dat politiek en samenleving zich telkens opnieuw laten verrassen door ontwikkelingen, dat beleidskeuzes daardoor ad hoc tot stand komen en dat het maatschappelijk vertrouwen in noodzakelijke maatregelen op de proef wordt gesteld. Het is daarom van belang ons bewust te zijn van onze psychologische afweerreacties en moeite te doen daar in ons denken aan voorbij te gaan.”3 

3.      Worst-case scenario bias

In de psychologische literatuur komt echter niet alleen normalcy bias voor, maar een hele reeks van biases die bij besluitvorming een rol kan spelen. Interessant in dit verband is vooral negativity bias, wat inhoudt dat mensen doorgaans geneigd zijn om aan negatieve gevoelens meer betekenis toe te kennen dan aan positieve gevoelens.4 Een variant op de negativity bias is worst-case scenario bias.5 Een worstcasescenario kan angsten oproepen die, als ze niet op verantwoorde wijze in beheer worden genomen, een blikvernauwing tot gevolg hebben. We kennen niet voor niets het spreekwoord angst is een slechte raadgever. Het gevoel voor gezonde verhoudingen raakt dan zoek. Dit kan gemakkelijk leiden tot een bestuurlijke overreactie waarbij het kind met het badwater wordt weggegooid.

Als iets tekenend was voor het handelen van overheden over de hele wereld gedurende de vermeende coronapandemie dan was het wel deze bestuurlijke overreactie. Geheel volgens het recept van de shockdoctrine van Naomi Klein6 werden opgeklopte angst en radeloosheid benut om extreme maatregelen als lockdown, social distancing en verplichte mondkapjes door te drukken. Maatregelen die nog nooit eerder waren toegepast en zonder doorslaggevend bewijs van positieve werkzaamheid. Dit alles voor een probleem wat al evenmin overtuigend is aangetoond, terwijl geschikte maatregelen die wel bewezen werken niet aan bod kwamen.

De daarvoor benodigde shock werd voornamelijk geproduceerd door een muur van angst en censuur die door zogenaamde kwaliteitsmedia werd opgetrokken rondom een even gekunsteld als bekrompen gelijk.

4.       Het beoogde waterbed-effect

Al twee jaar is daarmee wereldwijd sprake van een ware revolutie, waarbij voortaan alles nog slechts turend door het sleutelgat van corona wordt bekeken en beoordeeld. Met een adempauze in de zomer, die overigens dit jaar al vanaf de late winter duurt. Democratie, rechtsstaat, kritische media en dito wetenschap worden daarbij, als het even niet uitkomt, lukraak aan de kant geschoven: cancel culture in optima forma.

Maar de WRR bestaat het desondanks om in zijn rapport normalcy bias nog altijd als het grootste gevaar aan te wijzen…

Merk daarbij op dat een eenzijdige nadruk op normalcy bias juist worst-case scenario bias oproept. Omdat het om tegengestelde biases gaat. Dat betekent dat de eenzijdige nadruk van de WRR op normalcy bias slechts kan worden begrepen als een onversneden aanzet tot radicalisering. Blijkbaar was het allemaal tot nu toe nog niet revolutionair genoeg. 

5.       De performatieve werking van
          een bijeengefantaseerde horizon

Scenario’s brengen op ideeën. Dat kan een zegen zijn, maar evengoed een vloek. Een zegen als het gaat om reële risico’s. Een vloek als het gaat om louter denkbeeldige gevaren, waarvoor al vroeg allerlei voorbereidingsmaatregelen nodig lijken.

Op pagina 10 van het rapport staat te lezen:

“Scenariodenken vraagt van politici en bestuurders dus een andere manier van denken en communiceren. Waarbij het niet gaat over de vraag welk scenario het meest waarschijnlijk is, maar over de vraag welke beleidskeuzes en stappen nu nodig zijn om goed voorbereid een onzekere toekomst in te gaan. Zo’n serieuze denkoefening vergt tijd en ruimte en pas als  men die neemt, leidt het tot een optimaal resultaat. Als er alleen gekeken wordt naar de lichtste scenario’s, is de blik te nauw om echt open te staan voor andere mogelijkheden en levert scenariodenken minder op. De opgave is dan ook niet gering: men moet voorbij durven gaan aan de eigen weerstand – zeker tegen de ernstigere scenario’s – en bereid zijn om serieus stil te staan bij uiteenlopende toekomstbeelden.”7 

Dit houdt dus in dat het de bedoeling is om al vanaf het begin rekening te houden met de ernstige risico’s die een rol kunnen spelen in scenario één t/m vijf, namelijk achtereenvolgens kwetsbaren die  bezwijken, druk op de zorg, een nieuwe elders op de wereld opduikende ernstige variant, ernstige varianten die vaker opduiken dan er nieuwe vaccins kunnen worden geproduceerd en een variant die opduikt die dodelijker is dan het origineel.

Met andere woorden: de vraag of deze risico’s in het kader van corona überhaupt reëel zijn is daarmee buiten de orde verklaard. Voor bezwaren, bijvoorbeeld tegen het hoogspeculatieve karakter van de risico’s van scenario drie (althans dat dit tot meer druk dan anders op de zorg zou leiden), vier en vijf, namelijk dat deze zich in werkelijkheid nog nooit hebben voorgedaan, niet bij corona of bij welke andere ziekte dan ook ooit, is geen plaats. Het rapport bevat trouwens geen enkele nadere verantwoording ten aanzien van het realiteitsgehalte van de risico’s überhaupt.

Met dat deze risico’s onderdeel zijn van de genoemde scenario’s gelden ze eenvoudigweg als uitgangspunt. Dat wordt hier bedoeld met de zinsnede dat “(…) het niet gaat over de vraag welk scenario het meest waarschijnlijk is, maar over de vraag welke beleidskeuzes en stappen nu nodig zijn om goed voorbereid een onzekere toekomst in te gaan.“8  

Vervolgens wordt eventuele inhoudelijke kritiek hierop verpsychologiseerd (lees: gesmoord) met een manipulatief beroep op, hoe voorspelbaar inmiddels, normalcy bias: het kost nu eenmaal tijd om aan iets extreems te wennen (de onthoofdingspraktijken bij IS liepen vast ook niet van de ene op de andere dag zo gesmeerd), dus accepteer dat nou maar gewoon. 

Feitelijk wordt hiermee het vloerkleed van een gezond realiteitsbesef onder beleidsmakers vandaan getrokken. Want wat is dit anders dan een poging om beleidsmakers van de dolle kervel te laten eten zodat ze zichzelf verliezen in een psychedelische trip, opgedeeld in vijf scenario’s?

6.       Institutionalisering van de bestuurlijke overreactie

Gedurende de vermeende coronapandemie was de onmiskenbare tendens telkens dat van alles, behalve bewezen positief werkende maatregelen, uit de kast werd gehaald om een worstcasescenario af te wenden. Keer op keer bleek echter het gevaar niet eens reëel te zijn.

Het meest recente voorbeeld daarvan is wel de lockdown die vorig najaar gedurende de winterperiode werd opgelegd vanwege de omikronvariant. Voor de zekerheid, omdat er toen, naar minister Kuipers beweerde, nog te weinig bekend zou zijn van de omikronvariant.

Wat is de essentie van dit besluit anders dan worst-case scenario bias? Er bestond immers destijds in Zuid Afrika, waar volgens het dominante perspectief omikron als eerste opkwam, geen enkele serieuze aanwijzing dat deze variant gevaarlijk zou zijn.

Kuipers verklaarde aan het einde van deze lockdown:

“(…) als je nu kijkt hoe het gaat met de ziekenhuisbezetting, dan is het beeld toch heel anders   dan de afgelopen twee jaar. De ziekenhuisbezetting steeg altijd mee met de besmettingen. Maar nu zie je dat het nagenoeg stabiel blijft. Ondanks die hoge besmettingscijfers.”9 

Hoewel ook voorheen gedurende de vermeende pandemie het water niet op ongehoorde wijze over de rand spoelde als het ging om de druk op de zorg, was bij omikron zelfs sprake van een ontkoppeling van besmettingen en ziekenhuisopnames. Het doel van lockdown is nu juist het voorkomen van te veel druk op de zorg. Kuipers gaf hiermee feitelijk toe dat deze lockdown voor niks was ingesteld. Alsof lockdowns niet massaal schade aanrichten.

Kortom, het onwetenschappelijke, vooringenomen rapport van de WRR kan alleen maar worden gezien als een uiterst curieuze poging om op gezag van toonaangevende instanties juist deze worst-case scenario bias met behulp van een aantal hallucinante angstbeelden nog maar eens extra stevig bij beleidsmakers te installeren. Blijkbaar om een bestuurlijke overreactie daarmee voortaan te institutionaliseren.

_________________________________

1.  Zie: WWR e.a., ‘Coronascenario’s doordacht. Handreiking voor belangrijke keuzes,’ www.wrr.nl, 4 september 2022 (hierna: het rapport): https://www.wrr.nl/publicaties/publicaties/2022/09/05/coronascenarios-doordacht-handreiking-voor-noodzakelijke-keuzes

2.  Zie bijvoorbeeld: Joris Baas en Karel Beckman, ‘WRR adviseert stringente coronamaatregelen maar weet niet of ze werken,’ De Andere Krant 11 september 2022: https://deanderekrant.nl/nieuws/wrr-adviseert-stringente-coronamaatregelen-maar-weet-niet-of-ze-werken-2022-09-10
Zie verder ook dat het Adviescollege Toetsing Regeldruk (ATR) in haar advies van 8 augustus 2022 ten aanzien van het voorstel tot een permanente coronawet opmerkt: “ATR laat de minister van VWS in een brief weten dat in het wetsvoorstel geen rekening is gehouden met de uitkomsten van de evaluatie van de aanpak en bestrijding van de Covid-19 pandemie. Dat is ook nog niet mogelijk omdat die evaluatie nog niet is afgerond. (…) Omdat voorkomen moet worden dat ineffectieve en onnodig belemmerende maatregelen van het wetsvoorstel deel uit maken adviseert ATR te wachten op de uitkomsten van de evaluatie voordat besluitvorming over het wetsvoorstel plaatsheeft.” Wel, dit gaat dan vanzelfsprekend des te meer op voor de vijf scenario’s uit het rapport van de WRR. Zie: ATR, ‘Wijziging van de Wet publieke gezondheid (Wpg) in verband met de bestrijding van infecctieziekten met pandemisch potentieel’, www.atr-regeldruk.nl, 8 augustus 2022: https://www.atr-regeldruk.nl/wijziging-van-de-wet-publieke-gezondheid-wpg-in-verband-met-de-bestrijding-van-infectieziekten-met-pandemisch-potentieel-2/

3.  Zie: het rapport, p. 8.

4.  Zie: D.E. Kanouse & L. Hanson, ‘Negativity in evaluations’, in: E.E. Jones, D.E. Kanouse, S. Valins, H.H. Kelley, R.E. Nisbett & B.Weiner (Eds.), Attributions: Perceiving the causes of behavior, Morristown, New Jersey: General Learning Press 1972; Roy F. Baumeister; Catrin Finkenauer; Kathleen D. Vohs, “Bad is stronger than good”, Review of General Psychology 2001, 5 (4): 323–370: https://assets.csom.umn.edu/assets/71516.pdf; Maria Lewicka; Janusz Czapinski; Guido Peeters, “Positive-negative asymmetry or “When the heart needs a reason,”” European Journal of Social Psychology 1992, 22 (5) 425–434: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ejsp.2420220502 ; Paul Rozin; Edward B. Royzman, “Negativity bias, negativity dominance, and contagion,”Personality and Social Psychology Review 2001, 5(4): 296–320: https://journals.sagepub.com/doi/10.1207/S15327957PSPR0504_2

5.  Zie in dit verband ook: Frank Furedi, “Fear is key to irresponsibilty”, The Australian, 9 oktober 2010. Uit zijn toespraak ‘The Precautionary Principle and the Crisis of Causality,’ www.frankfuredi.com, 18 september 2010: “This is a world where a relatively ordinary, technical, information-technology problem such as the so-called millennium bug was interpreted as a threat of apocalyptic proportions, and where a flu epidemic takes on the dramatic weight of the plot of a Hollywood disaster movie. Recently, when the World Health Organisation warned that the human species was threatened by the swine flu, it became evident that it was cultural prejudice rather than sober risk assessment that influenced much of present-day official thinking.”

6.  Naomi Klein, Shockdoctrine. The rise of disastercapitalism, London: Picador 2008.

7.  Zie: het rapport, p. 10.

8.  Zie: het rapport, p. 10.

9.  Zie: minister Kuipers, toespraak (letterlijke tekst), www.rijksoverheid.nl, 15 februari 2022: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/mediateksten/2022/02/15/letterlijke-tekst-persconferentie-coronavirus-minister-kuipers

 

Meld je aan voor de nieuwsbrief